Сувар

Евчӗ – туйра кирлӗ çын

( Ирина Кузьмина. И.Трифонова сăнӳкерчӗкӗ). Чăваш тумӗ пуян та илемлӗ, пуçа тăхăнмаллисем кăна мӗне тăраççӗ! Шел, авалхи тумсен пӗлтерӗшӗ манăçа тухса пырать халӗ. Пӗр шутласан, ку йӗркеллӗ пулăм, çӗнни киввине улăштармалла. Анчах çӗнни киввинчен япăх пулмалла тенине пӗлтермест вӗт-ха. Чăвашсем çинче тӗрленӗ галстуксем, тӗрӗллӗ йӗм пӗççисемпе касăк-çурăк кӗпесене курсан чун...

( Ирина Кузьмина. И.Трифонова сăнӳкерчӗкӗ). Чăваш тумӗ пуян та илемлӗ, пуçа тăхăнмаллисем кăна мӗне тăраççӗ! Шел, авалхи тумсен пӗлтерӗшӗ манăçа тухса пырать халӗ. Пӗр шутласан, ку йӗркеллӗ пулăм, çӗнни киввине улăштармалла. Анчах çӗнни киввинчен япăх пулмалла тенине пӗлтермест вӗт-ха. Чăвашсем çинче тӗрленӗ галстуксем, тӗрӗллӗ йӗм пӗççисемпе касăк-çурăк кӗпесене курсан чун хурланать. Тӗнчипе паллă модельер Вячеслав Зайцев нумай пулмасть Хусана килсен журналистсемпе тӗл пулсан: «Эпӗ наци тумне çӗлеместӗп. Вӗсене улăштарма çав тери йывăр. Вӗсем ахаль те питӗ шайлашуллă, илемлӗ, ман шутпа, тытмалла та мар. Пăсса кулăшла пулса тухасран асăрханмалла»,- тенӗччӗ. Кутюрьен сăмахӗсем чăвашсене тӳрремӗнех пырса тивеççӗ вӗт. Эппин чăваш модельерӗсем халăх тумӗн историне чухласа пӗтереймеççӗ, унсăрăн ăçта килчӗ унта тӗрӗ лартман, хӗрарăм кӗпи çине мунчала пек сулланса тăракан касăк-кӗсӗк çӗлемен пулӗччӗç. Мӗншӗн тесен тумра ун пек тирпейсӗрлӗхе юратман чăваш.

Тӗрӗссипе, тум историйӗ калама çук пуян пирӗн. Кашнин çинчен уйрăм çырмалла. Пӗлтӗр октябрь уйăхӗнче Хусан чăвашӗсем эпир кӗтмен çӗртен хальччен курман тумпа паллашрăмăр. Ун чух ЗАГС тытăмӗ 100 çул тултарнине халалласа Хусан Кремлӗнчи музейра республикăри кашни халăх çынни хăйӗн туй йăлипе паллаштарчӗ. Чăваш туйне вара Çырчаллинчи «Чӗкеç» ансамбль питӗ ӗненмелле кăтартса савăнтарчӗ. Чӗкеçсен хушшинче тăваткал калпак тăхăннă туй арăмне курсан эпир, куракансем, кăшт кăмăлсăрлантăмăр та. Тухья-хушпусен хушшинче калпак ытла та килпетсӗр курăнчӗ пире: «Нивушлӗ Тутарстан чăвашӗсем те йӗркерен тухса пыраççӗ, клоун тумне тăхăнма тытăнчӗç»,- текелерӗмӗр хамăр хушăра тиркевлӗн. Анчах та йăнăшнă иккен эпир. Халăх йăли-йӗркине, юрри-сăввине тата тумне-капăрлăхне лайăх чухлакан «Чӗкеç» ансамбль пули-пулми япалапа нихăçан та аппаланмасть. Хальхине те туй арăмне тăваткал калпака ахаль тăхăнтарман иккен вӗсем. Ăна кам, хăçан, мӗн тӗллевпе тăхăннине аван чухлаççӗ. Çавăнпа Кремльти «чăваш туйӗ» тум енчен те тӗрӗс пулчӗ.

Çакна эпӗ Н.Захарова-Кульеван нумай пулмасть пичетленсе тухнă «Чăваш халăх тумӗ» этнографи словарьне вуласан пӗлтӗм. Автор «Пуç хатӗрӗсен ячӗсем» пайӗнче çапла çырать: «Пуçа тăхăнмалли хатӗрсем тумтирпе çав тери тачă çыхăнса тăнă. Вӗсен йăла-йӗркери пӗлтерӗшӗ уйрăмах пысăк», - тет.

Словарьте хайхи калпак çинчен çырни те пур. XIX ӗмӗр çурринче ăна тури тата анат енчи чăвашсем туйра тăхăннă. Акă мӗншӗн эпир, Тутарстан чăвашӗсем, ку калпак çинчен илтмен иккен.

Автор ăна çапла сăнлать: «Хӗрлӗ тӗслӗ пусма-тавартан çӗленӗ тăваткал калпак. Унăн çӳллӗшӗ 12 сантиметра яхăн пулнă. Пуç кăшăлне пӗр çӗвӗллӗ тунă, тӳпине тӗрлӗ тӗслӗ кукăр-макăр, хăю тытнă, кӗтессисене хӗреслентерсе çутă хăюпа пустарнă, чӳкленӗ. Ку пуç хатӗрне туй арăмӗсем капталпа (е хысапа) тăхăннă».

Ку калпака каччă енчи туй арăмӗ хӗр илме килнӗ чух тăхăннă-мӗн. Çапла майпа каччăн евчине хӗр енчисем тӳрех палласа илнӗ.

Чăвашсем авалхи халăх, çавăнпа унăн культуринче вак-тӗвек çук, кашни япали мӗне те пулсан пӗлтерет. Эх, мӗн чухлӗ иккен-ха эпир пӗлменни. Туй арăмӗн калпакне «Чӗкеç» ансамблӗн «чăваш туйӗнче» курман пулсан эпир те акă пӗлмесӗрех юлаттăмăр.

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
  • 24 мая 2018 - 15:39
    Айтăр Сиктӗрмене Акатуя! Программăра: ӗçре мала тухнисене чысласси, концерт, вăйăсем, лашасен ăмăртăвӗ.
    8
    0
    0
  • 24 мая 2018 - 15:28
    Шкулсенче юлашки шăнкăрав Майăн 24-мӗшӗнче çӗршыври вун пӗрмӗш классемшӗн юлашки шăнкăрав янăрарӗ, пӗр вăхăтрах савăнăçлă та тунсăхлă уяв.
    13
    0
    0
  • 24 мая 2018 - 14:19
    «Ылтăн пиçиххи» кăçал камăн? Хӗвел тухăç кӗрешӗвӗнче çитӗнӳ туса республика имиджне çӗклекенсене майăн 26-мӗшӗнче «Ылтăн пиçиххи» наци премийӗпе чыслаççӗ.
    14
    0
    0
  • 24 мая 2018 - 12:08
    «Сувар» кубокӗшӗн турнир! Чи пултаруллă та правур команда «Сувар» хаçат кубокне тивӗçет. Турнир кăçал июнӗн 1-мӗшӗнче Пăвара пулать. Кӳршӗллӗ район командисем, ан юлăр!
    17
    0
    0
  • 24 мая 2018 - 10:27
    Урăлăх çулӗ вăл – пурнăç çулӗ Йăла тăрăх, православи чиркӗвӗсенче сентябрӗн 11-мӗшӗнче урăх эрех ӗçместӗп тесе тупа тăваççӗ. Православире урăлăх пирки тупа тумалли кун тата та пур – майăн 18-мӗшӗ. Çак кун «Турă Амăшӗн Хусан турăшӗн «Неупиваемая Чаша» турăшне асăнаççӗ.
    19
    0
    0
  • 24 мая 2018 - 09:56
    Путин пособине республикăра пинмӗш çемье илнӗ Çулталăк пуçланнăранпа Тутарстанра пӗрремӗш ачашăн парăнакан 8,5 пин тенкӗ пособие илмешкӗн 1000 çемье заявлени панă. Юбилейлă çемьене ӗнер хаваслă лару-тăрура чысларӗç.
    24
    0
    0
  • 23 мая 2018 - 16:25
    Альших, Тинкеш, Кипекасси – Рункăра хăнара Пăва чăвашӗсем те çуллахи Микуларан вăййа пуçлаççӗ. Кăçал йăлана районта чи малтан рункăсемпе кипеккассисем пуçларӗç
    44
    0
    0
  • 23 мая 2018 - 15:30
    Тимӗрçӗ пулса курас килет-и? Çитес канмалли кунсенче Хусанта пӗрремӗш хут тимӗрçӗ фестивалӗ иртет. Кăмăл пуррисем унта тимӗрçӗ пулса пăхма пултараççӗ.
    26
    0
    0
  • 23 мая 2018 - 14:06
    Çапăçать-тӗк, çулталăка поезд çинчен манать Поездра çапăçакансене «хура» списока кӗртесшӗн. Енчен те транспорт çинче хăйсене тивӗçлӗ тыма пӗлмеççӗ-тӗк, çулталăка поезд çинчен манма тивӗ.
    19
    0
    0
  • 23 мая 2018 - 13:17
    Ял масарӗ пысăк ресторана çаврăнать Масар çинчи хĕрессем хушшинче туса лартнă вăрăм сĕтелсем хушшинче: «Ĕç-ха, ма ĕçместĕн?» – тесе хистенине илтни те, тепрер çын ỹсĕрĕлсех кайнă пулин те ăна татах черкке тултарса пани лайăх япала мар.
    528
    0
    2
  • 18 мая 2018 - 13:03
    «Мунча шăрши»
  • 26 марта 2018 - 14:12
    Пирӗннисем «Кӗмӗл сасăра»
  • «Аталан» форум – 2018
  • 26 февраля 2018 - 08:41
    Салам хакӗ 600-1000 тенкӗ Мартăн 1-мӗшӗнчен саламлассинче кăшт улшăнусем пур: халӗ 600 тенкӗлӗх салама 600 паллă таранах (пробелсемпе) çырма юрать. 600-тен 1000 паллă таран салам унчченхи пекех 1000 тенкӗ. Редакци.
Ночной режим